Çok-Kriterli Karar Verme Problemlerinde Bulanık Mantık ve Yapısal Eşitlik Modeli: Demir Çelik Sektöründe Tedarikçi Seçimi Üzerine Bir Uygulama
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İşletme, Türkiye
Tez Danışmanı: Ziya Gökalp Göktolga
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Rekabetçi ortamda stratejik önemi sebebiyle tedarikçi
seçimi, işletmelerdeki en hayati faaliyetlerden birisidir. Doğru tedarikçilerin
seçimi; maliyetlerin azaltılmasında, ürün kalitesinin artmasında hatta
işletmenin hayatiyetinin devamında kilit bir role sahiptir. Tedarikçi seçimi
problemi; çok amaçlı, çok kriterli ve çok aktörlü, nicel ve nitel kriterleri
birlikte ihtiva eden bir problemdir. Yıllar içinde, tedarikçilerin etkin
değerlendirilmesi ve seçimi için, birçok çok kriterli karar verme (ÇKKV)
yöntemi ve bütünleşik yaklaşımlar önerilmiştir. Ancak; Yapısal Eşitlik
Modeli’nin (YEM) kriterler arasındaki ilişkilerin açığa çıkarılması ve anlamlı
bir düzende gösterimine ilişkin potansiyeli ihmal edilmiştir. Çalışma; bu
boşluğu doldurmayı amaçlamış ve YEM ile Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (BAHS)
yönteminin bütünleşik kullanımının imkanını değerlendirmiştir.
Sivas’ta kurulu, demir çelik sektöründe yer alan büyük
ölçekli bir işletmenin tedarikçi seçimi problemi araştırma alanı olarak tayin
edilmiştir. Üretim aşamalarında vasıflı çelik girdisi kullanan işletmelerin
tedarikçi seçimi kriterlerinin ortaya çıkarılmasına yönelik bir piyasa
araştırması gerçekleştirilmiştir. Seçim probleminde kullanılacak hiyerarşik
yapı ve ilgili katsayılar, kriterlerin YEM yönteminde analiziyle elde
edilmiştir. Belirlenen işletme için en uygun tedarikçinin seçimi dört tedarikçi
arasından BAHS yöntemiyle yapılmıştır. YEM yöntemiyle elde edilen hiyerarşik
yapı ve ilgili katsayılar tedarikçi seçimi modelinin BAHS safhasına aktarılarak
seçim işlemi nihayetlendirilmiştir.
Çalışmanın başlangıcında tedarikçi seçimi probleminin
genel bir çerçevesi çizildikten sonra, önerilen çözüm yöntemleri özetlenmiştir.
YEM ve BAHS yöntemleri; kavramsallaştırma, uygulama ve eleştiri bakımından
detaylıca incelenmiştir. Nihai olarak uygulama bölümünde bu iki yöntem
bütünleşik biçimde kullanılarak belirlenen işletmede tedarikçi seçimi
yapılmıştır.
Çalışmada YEM’de elde edilen ikinci düzey
parametrelerin birbirlerine göre önem karşılaştırması yapmak için uygun
olmadığı, sadece birinci düzey parametrelerinin BAHS yöntemine taşınabileceği
bulunmuştur. Tedarikçi seçimi için önerilen yaklaşım, bu seçimin hangi
kriterlerle gerçekleştirileceği, daha geçerli bir hiyerarşinin kurulması ve
birinci düzey parametrelerin aktarılmasıyla YEM yönteminin BAHS gibi diğer ÇKKV
yöntemlerinde de kullanılabileceğini ortaya koymuştur.