SMMM’LERİN MUHASEBE SİSTEMİNE, VERGİ MEVZUATINA VE ETİK İLKELERE UYUM DÜZEYLERİNİN YMM’LER TARAFINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ ÜZERİNE NİTEL BİR ARAŞTIRMA

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Mehmet Demir

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

İşletmelerin başarısında ve hedeflerine ulaşmasında, çağımızın en önemli ve değerli kaynağı olan finansal bilgi, ekonominin yapı taşları olan işletmeler nezdinde en çok muhasebe bilgi sistemi tarafından üretilmekte ve raporlar halinde işletme içi ve dışı bilgi kullanıcılarına sunulmaktadır.

Muhasebe bilgileri ne kadar kuralına uygun üretilirse ve bu bilgiler finansal tablolarda ne kadar gerçeğe ve ihtiyaca uygun olarak sunulursa, bu bilgileri kullanan birimlerin aldıkları kararlar da o kadar isabetli olur. Dolayısıyla sorumlulukları çeşitli mevzuat hükümleri, ilkeler ve kurallarla belirlenmiş olan SMMM’lerin bu sorumluluklarını gereği gibi yerine getirmeleri oldukça önemlidir. Nitekim SMMM’lerin icra ettikleri mesleğin konusu, diğer birçok meslekle kıyaslanamayacak ölçüde toplumun geniş bir kesimini etkileyecek faaliyetleri kapsamaktadır. Bu faaliyetler neticesinde toplumsal fayda sağlanması, SMMM’lerin mesleklerini, mesleki etik ilke ve kuralları benimseyerek ve yasal düzenlemelere riayet ederek etkin bir şekilde yürütmelerine bağlıdır.

Bu çalışmada, SMMM’lerin bilgi üretiminde muhasebe sistemine, vergi mevzuatına ve etik ilkeler ile kurallara uyum düzeylerini tespit etmek amacıyla YMM’lerin görüşlerine başvurulmuştur. Zira YMM’ler, işletme, finans ve mali mevzuat gibi alanlarda ileri derecede bilgi birikimine sahip olan ve görev tanımlarında denetim, danışmanlık ve tasdik işlemleri yer alan, dolayısıyla SMMM’lerin muhasebe uygulamalarını değerlendirebilecek bilgi ve deneyimleri bulunan meslek mensuplarıdır.

Nitel bir çalışma olan bu çalışmanın evrenini, TR72 Bölgesinde (Kayseri, Sivas ve Yozgat) ikamet eden 34 YMM oluşturmaktadır. Kartopu örneklem yönteminin kullanıldığı çalışmada veri doygunluğuna 16. YMM ile yapılan görüşmeler sonucunda ulaşılmış ve böylece veri toplama aşaması tamamlanmıştır. Veriler, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan görüşme (mülakat) tekniği ile toplanmış ve lisansı alınan Maxqda 2020 Analytics Pro yazılımı aracılığıyla öncelikle içerik analizine tabi tutularak kodlanmıştır. Bu kodlar, SMMM’lerin bilgi üretiminde muhasebe sistemine, vergi mevzuatına, etik ilke ve kurallara uyum düzeyleri ile YMM’lerin bu konularda yaşanan sorunlara yönelik çözüm önerileri şeklinde dört tema altında toplanmıştır. Ardından, bu temalar çerçevesinde görüşme transkriptleri betimsel, ilişkisel ve karşılaştırmalı bulgulara ulaşılacak şekilde “alt kodların istatistiği”, “kod ilişkileri tarayıcısı” ve “iki vaka modeli” teknikleri kullanılarak analiz edilmiştir.

Analizler neticesinde; ekonomideki yüksek kayıtdışılık, denetimlerin yetersizliği, cezai yaptırımların yeterince uygulanmaması, mükellef baskısı, SMMM’lerin ücret tarifesinin altında çalışmaları, iş yüklerinin fazla olması, haksız rekabetin varlığı gibi nedenlerle SMMM’lerin vergi mevzuatını yeterince takip etmemeleri ve gerekli mesleki özeni göstermemeleri sonucunda muhasebe bilgi üretiminde muhasebe sisteminden, vergi mevzuatından ve etik ilkelerden sapmaların yaşandığı belirlenmiştir.