Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe Ve Din Bilimleri Böl., Türkiye
Tez Danışmanı: Kamil Kömürcü
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu yüksek lisans tezi, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi ile Cumhuriyetin ilk yıllarında medreselerde mantık ders kitabı olarak tahsil edilen, Ali b. Ömer es-Sivâsî'ye (Ali Kemâlî Efendi) ait Mîzânü'l-Mantık adlı eserin incelenmesini konu almaktadır. Söz konusu eser, İslam mantık geleneğinde önemli bir yere sahip olan Esîrüddin el-Ebherî'nin (ö. 1265) Îsâğûcî (er-Risâletü'l-Es̱îriyye fi'l-manṭıḳ ) adlı kitabına yazılmış bir şerh niteliği taşımaktadır. Tez; giriş, iki ana bölüm ve Arapça metin kısmından oluşmaktadır. Girişte, tezin konusu, önemi, amacı ve yöntemi açıklanmış; müellifin hayatı, siyasi ve entelektüel kimliği ile eserinin tarihsel ve akademik değeri üzerinde durulmuştur. Ayrıca müellifin şerh metoduna da yer verilmiştir. Yanı sıra Ali Kemâlî Efendi'nin Millî Mücadele dönemindeki rolü ve mantık öğretimine katkıları vurgulanmıştır. Birinci bölüm, tasavvurâtın ilkelerine ve maksatlarına ayrılmıştır. Lafızların delaleti, basit ve bileşik kavramlar, tümel-tikel ayrımı, özsel ve ilineksel ile beş tümel detaylı bir şekilde incelenmiştir. Tanım çeşitleri ve mantıksal soru-cevap yöntemleri üzerine yapılan analizler, eserin sistematik yapısını ortaya koymaktadır. İkinci bölümde tasdikâtın ilkeleri ve maksatları ele alınmış; önermeler, kıyas türleri ve mantıksal çıkarım yöntemleri işlenmiştir. Eserin, klasik mantık konularını hem teorik hem de pratik düzeyde ele aldığı ve dönemin mantık eğitimine ışık tuttuğu sonucuna varılmıştır. Üçüncü bölümde ise Arapça metin ele alınmış, eserin Konya ve Mısır nüshaları mukayeseli olarak incelenmiştir. Akabinde, Mısır nüshasındaki müstensih ve baskı hataları düzeltilerek tarafımızca Arapça güncel bir fontla yazılarak teze dâhil edilmiştir. Sonuç olarak Ali Kemâlî'nin Mîzânü'l-Mantık'ı, Ebherî'nin Îsâğûcî'sine yapılan bir şerh olarak hem dil hem de mantık katmanlarında derinlikli bir inceleme sunmaktadır. Çalışmamız, mantık tarihi, Osmanlı entelektüel mirası ve mantık-dil ilişkisi açısından diğer çalışmalardan ayrılmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Ali b. Ömer es-Sivâsî, Mîzânü'l-Mantık, Îsâğûcî, Mantık, Şerh.