Orta ve geç prematüre bebeği olan ailelerde ebeveyn eğitimi ve farkındalık düzeyi arttırılmasının bebeğin sağlık durumu, anne-bebek bağlanması ve ebeveynlerin kaygı düzeyleri üzerine etkisi
Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Filiz Şimşek Orhon
Tezin Onay Tarihi: 2018
Tezin Dili: Türkçe
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
Orta ve geç
prematüre bebekler, tüm prematüre bebekler içindeki en büyük grubu oluşturmakta
olup 32-37. Gebelik haftasında doğan bebekleri kapsamaktadır. Bu bebeklerin
erken ve uzun dönemde ayrıntılı izlemlerinin yapılması, ailelerinin uygun
şekilde bilgilendirilmesi ve desteklenmesi hem bebeğin sağlığı hem de ebeveynin
farkındalığı açısından önemlidir. Bu çalışmanın amacı; orta ve geç prematüre
bebeği olan ailelere uygulanan eğitim ve ev ziyaretlerinin, bebeklerin
düzeltilmiş yaşı (DY) 1 yaş olana kadar geçen dönemde prematüre bebek sağlığı,
bakımı, ebeveynlerin kaygı ve umutsuzluk düzeyleri, hayat kalitesi ve ebeveyn
bebek bağlanması üzerine olan etkisinin araştırılmasıdır.
Çalışmamız
randomize kontrollü prospektif bir müdahale çalışmasıdır. Örneklem grubunu
Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitesi’nde
yatarak izlenen 32-37 gebelik haftasında ve doğum haftasına uygun ağırlıkta
doğmuş, orta ve geç prematüre bebekler ve aileleri oluşturmuştur. Uygulanacak
olan tekrarlı ANOVA testine göre: p=0,05, power değeri=0,80 ve önceki benzer
çalışmalar değerlendirilerek standart deviasyon=6,0 öngörülerek örneklem
büyüklüğü hesaplandığında her 3 grupta en az 22 bebek ve ailesinin bulunmasının
gerekli olduğu saptanmıştır. Takipler sırasında %20 oranında bebek ve ailesinin
araştırma dışı kalabileceği öngörülerek, toplam 79 bebek-aile çifti çalışmaya
dahil edilmiştir. Çalışmaya katılan aileler randomize olarak; poliklinikte
takip edilen Standart Bakım Grubu (SBG), düzenli ev ziyaretleri yapılan ve
eğitime sadece annelerin katıldığı Anne Eğitim Grubu (Anne EG) ve eğitimlere
anne-babanın katıldığı Aile Eğitim Grubu (Aile EG) olarak 3’e ayrılmıştır.
Takip sırasında SBG’dan 6, Anne EG’ndan 4 ve Aile EG’ndan 3 bebek ve ailesi
çalışma dışında bırakılmış ve çalışma her grupta 22’şer bebek ve ailesi ile
tamamlanmıştır.
Çalışmamızda
tüm ailelere taburculuk öncesi hastanede bebek bakımıyla ilgili standart bir
bilgi verilmiştir. Bu bilgilendirme araştırmacı ya da bebek hemşiresi
tarafından, SBG ve Anne EG’nda sadece anneye, Aile EG’nda ise anne ve babaya
yapılmıştır. Anne ve Aile EG’na taburcu olurken prematüre bebeklerin
özellikleri ve bakımı ile ilgili, araştırmacı tarafından hazırlanan yazılı
broşür verilmiş ve sorumlu pediatristin telefon numarası verilerek danışmak
istedikleri konular için arayabilecekleri belirtilmiştir. ayrıca Anne EG ve
Aile EG’nda taburculuktan 1 hafta sonra, bebeğin yaşı DY 1, 2 ve 3 ay
olduğunda, ailenin evine yapılan 4 ev ziyareti ve ev ziyaretlerinin yapılmadığı
haftalarda telefonla aile ve bebek hakkında bilgi alınması şeklinde, DY 3 ay
olana kadar eğitime devam edilmiştir. Ev ziyaretlerinde bebeğin yaşına uygun
olarak, bebeğin genel sağlığı ve bakımı, anne sütü, emzirme teknikleri,
nörolojik, kognitif ve motor gelişim, hastalık belirteçleri, bebeğin uykusu,
uyku ritüelleri, bebeğin rutin takipleri, aşılanması, bebek bakımında babaların
rolü ve ebeveyn bebek ilişkisi ile ilgili bilgi verilmiştir. Bebeğin beslenmesi
gözlenerek, emzirme teknikleri gösterilmiştir. Aile EG’nda bilgilendirmeye baba
da dahil edilmiştir. Bebek ve ebeveynler ev ortamlarında izlenmiş, ailenin
soruları cevaplandırılmıştır. Standart Bakım Grubu’ndaki bebeklerin takipleri
poliklinikten, Anne EG ve Aile EG’ndaki bebeklerin takipleri de ev
ziyaretlerinin bitiminden itibaren poliklinikten yapılmıştır. Çalışmaya dahil
edilen tüm bebeklerin taburculuktan 1 hafta sonra ve DY 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9 ve
12. ayda sistemik muayenesi yapılmış ve antropometrik ölçümleri alınmıştır.
Bebeklerin fiziksel ve nörolojik gelişimleri, DY hesaplanarak, buna göre
yorumlanmıştır. Kontroller sırasında bebeğin beslenme durumu, uyku, gaz ya da
ağlama sorunları, babanın bebek bakımındaki katkısı, bebeğin hastaneye yatış
durumu sorgulanarak kayıt edilmiştir.
Ebeveynlerin
kaygı düzeyini ölçmek için durumluk ve sürekli kaygı ölçeği, umut durumunu
değerlendirmek için Beck umutsuzluk ölçeği, hayat kalitesini belirlemek için
hayat kalitesi ölçeği kısa form-36, ebeveyn bebek bağlanmasını değerlendirmek
için ise anne-bebek ve baba-bebek bağlanma ölçeği araştırmacılar tarafından
belirlenen zamanlarda, anne ve baba tarafından doldurulmuştur. ayrıca annelere
bebek karakterini algılama ölçeği ve bebeklerin tümüne DY 6. ayda Denver
Gelişimsel tarama testi uygulanmıştır.
Çalışmadaki
3 grup; bebek sağlığı, ebeveyn bebek bağlanması, ebeveynlerin kaygı, umutsuzluk
düzeyleri ve hayat kalitesi açısından karşılaştırılmıştır.
Tüm
gruplarda bebek ve ebeveynlerin sosyodemografik özellikleri benzerdir.
Düzeltilmiş yaş 3, 4, 5 ve 6. ayda her iki eğitim grubundaki bebeklerin sadece
anne sütü (SAS) ile beslenme oranları SBG’ndan anlamlı olarak yüksek
saptanmıştır. Bebeklerin SAS ile beslenme oranı Anne EG’nda SBG’ndan DY 3. ayda
2,7 kat, DY 4.ayda 3,2 kat ve DY 5. ayda 2,7 kat, Aile EG’nda ise DY 3.ayda 1,8
kat, DY 4. ayda 1,9 kat ve DY 5. ayda ise 1,7 kat fazla bulunmuştur. Emzirme
oranları da DY 9. ve 12. ayda eğitim gruplarında daha yüksektir. En az 2 yıl
boyunca emzirmek isteyen annelerin oranlarının Anne EG ve Aile EG’da SBG’a göre
daha fazla olduğu saptanmış ve her iki eğitim grubundaki annelerin DY 6. ve 12.
ayda emzirmeyi daha kolay olarak tanımlamış oldukları belirlenmiştir. Anne EG
ve Aile EG’nda bebeklere tamamlayıcı besin büyük oranda DY 6. ayda başlanırken,
DY 4. ve 5. ayda tamamlayıcı besin başlanan bebek oranı SBG’nda, diğer iki
eğitim grubundan anlamlı olarak fazla bulunmuştur. Gruplar tamamlayıcı besine
başlama zamanı açısından karşılaştırıldığında, SBG’ndaki bebeklerde ya erken ya
da daha geç tamamlayıcı besine başlandığı gözlenmiştir. Tüm gruplarda DY 6. ve
12. ayda bebeklerin ağırlık ve baş çevresi ölçümleri benzer iken, boy
uzunlukları Aile EG’nda SBG’ndaki bebeklerden anlamlı olarak yüksek
bulunmuştur. DGTT II sonuçları tüm gruplarda benzer saptanmıştır. SBG’ndaki
bebeklerde DY 3. ayda ağlama, DY 6. ve 12. ayda ise uyku sorunları anlamlı
olarak fazla bulunmuştur. Yeniden hastaneye yatış açısından gruplar arasında
anlamlı fark saptanmamıştır.
Eğitim
verilen gruplarda annelerin bebeklerini daha olumlu algıladıkları ve anne-bebek
bağlanma düzeylerinin daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Baba-bebek bağlanması
ise özellikle DY 6. ayda Aile EG’da SBG’ndan belirgin olarak yüksektir.
Babaların kaygı düzeyleri gruplar arasında benzer iken, annelerin durumluk
kaygısının bebek büyüdükçe eğitim gruplarında azaldığı, ancak SBG’nda aynı
düzeyde kalmaya devam ettiği gözlenmiştir. En umutsuz annelerin SBG’ndaki
anneler olduğu tespit edilmiş olup eğitim gruplarında ebeveynlerin hayat
kalitesi daha yüksek saptanmıştır. Bebek büyüdükçe Anne EG ve Aile EG’ndaki
babaların bebek bakımına daha aktif katıldığı tespit edilmiştir.
Uygulanan
eğitim programı ve ev ziyaretlerinin orta/geç prematüre bebeklerin bakım,
beslenme, uyku ve ağlama atakları gibi parametrelerinde olumlu katkılar
sağladığı tespit edilmiştir. Diğer yandan, ev ziyaretleri ile verilen
eğitimlerin aynı zamanda ebeveynlerin kaygı düzeyini azalttığı, ebeveyn-bebek bağlanmasını
sağladığı, hayat kalitesini artırdığı ve babaların da bebek bakımına aktif
katılımını sağladığı gözlenmiştir. hem bebek hem de ebeveynler üzerinde olumlu
etkilerin sağlanması ve uzun dönem olumsuz sonuçların ortadan kaldırılması
için, orta ve geç prematüre bebeklerin ve ailelerinin ayrıntılı olarak izlemi,
ebeveynlerin eğitimi ve sosyal desteğin sağlanması önemlidir.
Anahtar kelimeler: Anne-baba eğitimi, Orta ve geç
prematüre bebekler, Prematüre bebek sağlığı