HEDEF MALİYETLEME, KAIZEN MALİYETLEME ve DEĞER MÜHENDİSLİĞİ YÖNTEMLERİNİN UYGULANABİLİRLİĞİNİN İNCELENMESİ: TÜRKİYE ÜNİVERSİTE HASTANELERİNDE BİR UYGULAMA
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sağlık Kuruluşları Yöneticiliği, Türkiye
Tez Danışmanı: Enis Baha Biçer
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Sağlık kurumlarında maliyet unsuru, hem hizmetlerin sürdürülebilirliği hem de kaynakların etkin kullanımı açısından stratejik bir öneme sahiptir. Artan hasta talepleri, teknolojik yenilikler ve sağlık hizmetlerinin karmaşık yapısı, maliyetlerin doğru izlenmesini ve yönetilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu nedenle, maliyet yönetimi yalnızca finansal bir araç değil, aynı zamanda sağlık hizmetlerinde kalite, erişilebilirlik ve verimlilik hedeflerini destekleyen kritik bir karar mekanizması olarak değerlendirilmektedir. Bu doktora tezinde, Türkiye’deki üniversite hastanelerinde stratejik maliyet yönetimi kapsamında hedef maliyetleme, Kaizen maliyetleme ve değer mühendisliği yöntemlerinin uygulanabilirliği ele alınmıştır. Çalışmanın temel amacı, söz konusu yöntemlerin sağlık kurumlarında maliyetlerin etkin yönetilmesi, kaynak kullanımının rasyonelleştirilmesi ve hizmet kalitesinin sürdürülebilirliğine katkılarını incelemek; aynı zamanda bu yöntemlerin uygulanmasında karşılaşılan örgütsel ve çevresel engelleri ortaya koymaktır.
Araştırmada öncelikle konuya ilişkin kapsamlı bir literatür taraması yapılarak stratejik maliyet yönetimi anlayışının tarihsel gelişimi, teorik temelleri ve sağlık kurumlarına uyarlanma biçimleri tartışılmıştır. Literatürde genellikle üretim sektörüne yönelik olarak incelenen hedef maliyetleme, Kaizen maliyetleme ve değer mühendisliği yöntemleri, bu çalışmada hizmet sektörü bağlamında ve üniversite hastaneleri ölçeğinde ele alınmıştır.
Ampirik bölümde, Türkiye’deki üniversite hastanelerinde görev yapan başhekim, başhekim yardımcıları, hastane yöneticileri ve ilgili idari kadrolardan oluşan geniş bir örneklem grubuna anket yöntemi uygulanmıştır. Veriler SPSS 22.0 programı aracılığıyla analiz edilmiş; güvenilirlik (Cronbach’s Alpha), normallik testleri (Kolmogorov-Smirnov, Shapiro-Wilk), Ki-kare, Kruskal-Wallis, Spearman korelasyon ve çoklu regresyon analizleri kullanılmıştır. Bu yöntemlerle, yöneticilerin söz konusu maliyet yönetimi tekniklerine ilişkin bilgi, algı ve tutumları ile uygulama süreçlerinde karşılaşılan zorluklar arasındaki ilişkiler incelenmiştir.
Araştırma bulguları, yöneticilerin stratejik maliyet yönetimi tekniklerine ilişkin bilgi düzeylerinin ve tutumlarının pozisyonlarına, eğitim seviyelerine ve görev yaptıkları birimlerin ölçeklerine göre farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Hedef
xiv
maliyetleme ve Kaizen maliyetleme yöntemlerinin kısmen bilindiği, fakat sistematik bir şekilde uygulanmadığı belirlenmiştir. Değer mühendisliği yöntemi ise daha sınırlı bir farkındalık düzeyine sahiptir. Ayrıca Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamında merkezi fiyatlandırma sistemi, üniversite hastanelerinin stratejik maliyetleme yöntemlerini etkin biçimde hayata geçirmesini zorlaştırmaktadır. SUT fiyatlarının çoğu zaman gerçek maliyetlerin altında kalması, hedef maliyetleme açısından bir “zorunlu maliyet eşiği” işlevi görmekte; hizmet maliyetleri SUT fiyatlarının üzerine çıktığında kurumlar doğrudan zarar etmekte, altında kaldığında ise sınırlı düzeyde sürdürülebilirlik sağlanabilmektedir.
Elde edilen bulgular ışığında, stratejik maliyet yönetimi yöntemlerinin sağlık kurumlarında yaygınlaştırılabilmesi için yasal düzenlemelerle fiyatlandırma sistemine esneklik kazandırılması, kurumlarda maliyet yönetimi kültürünün geliştirilmesi, yöneticilere yönelik sistematik eğitim programlarının düzenlenmesi, sadeleştirilmiş rehber dokümanların hazırlanması ve kurumlar arası bilgi paylaşım mekanizmalarının güçlendirilmesi önerilmektedir.
Genel olarak değerlendirmek gerekirse, bu çalışma hem kuramsal hem de uygulamalı açıdan sağlık kurumlarında stratejik maliyet yönetiminin önemini ortaya koymaktadır. Literatüre, üretim sektöründe yoğun olarak incelenmiş olan hedef maliyetleme, Kaizen maliyetleme ve değer mühendisliği yöntemlerinin sağlık sektörü bağlamındaki uygulanabilirliğine ilişkin kapsamlı bir değerlendirme sunmakta; uygulayıcılara ise üniversite hastanelerinde maliyetlerin düşürülmesi ve hizmet kalitesinin artırılması için yol gösterici öneriler geliştirmektedir.