Mehmed Vehbi Efendi’nin Hülâsatü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân’da Hadisleri Kullanma Yöntemi ve Yorumlama Biçimi

Mehmed Vehbi Efendi (öl. 1949) tarafından Osmanlı Türkçesiyle telif edilen ilk kapsamlı tefsirlerden biri olan Hülâsatü’l-beyân fî tefsîri’l- Kur’ân, klasik rivayet tefsiri mirası ile halkın anlayışını önceleyen Türkçe tefsir ihtiyacını mezceden özgün bir eser olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, Osmanlı’nın son dönem âlimlerinden Mehmed Vehbi’nin söz konusu tefsirinde hadisleri kullanma yöntemi ile rivayetleri yorumlama biçimini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, müellifin hadisleri tefsir bağlamında hangi amaçlarla ve hangi yöntemlerle kullandığı, rivayetleri ne ölçüde lafzî yahut anlam merkezli olarak aktardığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma, dokümantasyon ve metin çözümlemesine dayalı nitel bir yöntemle yürütülmüştür. Çalışmada ulaşılan bulgulara göre Mehmed Vehbi Efendi, hadisleri tefsirinde dört temel yöntemle değerlendirmiştir: hadisleri Arapça metinleriyle birlikte Türkçe tercümesiyle aktarma, yalnızca tercüme yoluyla nakletme, rivayetlerin muhtevasına işaret etmekle yetinme ve ihtisâr ile taktîʿ yöntemlerini kullanma. Tefsirde yaklaşık 100 hadis Arapça metniyle birlikte verilmiş; 95 kadar rivayet muhteva düzeyinde değerlendirilmiş; yaklaşık 900 hadis ise tercüme, özetleme veya kısmi aktarma yoluyla tefsire dâhil edilmiştir. Bu dağılım, müellifin hadisleri isnad ve lafız merkezli bir aktarım amacıyla değil, okuyucunun anlamasını ve ibret almasını önceleyen öğretici ve irşad merkezli bir yaklaşımla kullandığını göstermektedir. Bulgular, Mehmed Vehbi’nin hadis kullanımında Ayıntâbî Mehmed Efendi’nin daha çok anlam merkezli yaklaşımı ile Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın hadislerin Arapça lafızlarına nispeten daha fazla yer veren tutumu arasında bir ara konumda bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Hülâsatü’l-beyân, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde rivayet geleneğini muhafaza ederken, sade ve anlaşılır bir dil aracılığıyla halkla buluşturan; hadis kullanımında bilinçli, seçici ve işlevsel bir yaklaşımı temsil eden özgün bir tefsir olarak değerlendirilmektedir.