Akademik Veri Yönetim Sistemi
Özgür Yayınları, Gaziantep, 2025
İnsanın yaratılıştan getirdiği mizah, anlaşılabilmesi için söylendiği bağlam, yer ve zamana bağlılık gibi unsurların bilinmesiyle birlikte mizah ustasının da zekâ, hazırcevaplılık gibi özel yetenekler ve kullanacağı metotlarla yapılmaktadır. Dolayısıyla her dönem, kendi mizahını, mizahçılarını ve edebiyatçılarını çıkarmıştır. Abbâsiler döneminde de yoğun bir mizah yaşanmış, mizahçılar ve mizahi materyalin toplandığı eserler telif edilmiş; başta halifeler olmak üzere birçok kişi bu mizahçılara ve mizahi eserlere ilgi göstermiştir. Söz konusu dönemin en meşhur mizahçı ve mizah edebiyat ustalarından birisi de Câhiz olmuştur. O Kitâbu’l-Hayavân, Kitâbu’l-Buhalâ, el-Beyân ve’t-Tebyîn ve risâlelerinde yoğun bir mizaha yer vermiştir. Bu çalışmada Câhiz’in sekiz cilt olarak basılan hacimli edebi eseri olan Kitâbu’l-Hayavân’daki mizahi yönü ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda eserin öncelikli olarak insanların psikolojisi dikkate alınarak stres dağıtma ve dinlenme amacıyla telif edildiği açıklanmıştır. Bu hacimli eserin her bir cildi hayvanlar, onlarla ilgili şiir, atasözünden ediplerin kelamına kadar yani o zamana kadar Arap edebiyatındaki mirasındaki kültür ve edebi ürünlere yer verilmiş, mizahi yön de önemli bir kısmını oluşturmuştur. Öteden beri mizahta kullanılan terimler de önemli bir yere sahip olmuş ve Câhiz de espri/şaka/fıkraları anlatırken fukâhe, duâbe, nâdire gibi bu terimleri kullanmıştır. Bütün bunların yanında mizaha olumlu/ olumsuz bakışlar, yapılacak mizahın ölçüsü açıklanmış, yerinde yapılan mizahın ciddi gibi kabul edilebileceği belirtilmiştir. Eserde hiciv, bilmece, alay gibi mizah tarzlarına yer verilmiş, bunların yanında İsrâiliyat kaynaklı uydurma kıssalara de mizahi bağlamda değinilmiştir. Öteden beri mizahın bir yönü de bazı ciddi meseleleri mizahi tarzda ele almak olmuş, Câhiz de o dönemde Arap-Fars mücadelesini ve Arap üstünlüğünü ortaya koyma amacıyla üstünlüğünü ele alan Şuûbîliğin mizahi yönü sembollerle anlatmıştır. Sonuçta bu çalışmada eserin mizah tarzları, çeşitleri, örnekleri, muhteviyatında geçen mizahın yaşandığı toplum kesimleri vb. incelenmeye gayret edilmiştir.