Zayıf Hadis Olgusu Çerçevesinde Az Zayıf (Da‘f Yesîr) Tabirinin Anlam Değeri ve Kapsamı
Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, cilt.30, sa.1, ss.165-184, 2026 (ESCI, Scopus, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 30 Sayı: 1
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.18505/cuid.1864216
- Dergi Adı: Cumhuriyet İlahiyat Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), Scopus, ATLA Religion Database, Central & Eastern European Academic Source (CEEAS), Index Islamicus, MLA - Modern Language Association Database, Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography, Religion Database (ProQuest)
- Sayfa Sayıları: ss.165-184
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Makbûl ve merdûd ekseninde sahîh, hasen ve zayıf kategorilerine ayrılan hadislerin her bir grubu kendi arasında da farklı derecelere ayrılır. Çalışmanın temel amacı, zayıflığa sebep olan durumların farklılığına bağlı olarak zayıf hadis mertebeleri içerisinde kabul ve redde aynı derecede ihtimali olması hasebiyle kritik bir konumda bulunan "da‘f yesîr" (az zayıf) tabirinin anlam alanını, kavramsal sınırlarını ve amel edilebilirliğini usûlî bir zeminde belirlemektir. Zayıf hadisi ele alan çalışmalarda konunun genel olarak tanımı, amel etmenin hükmü, amel etme alanları ve desteklenme yolları ekseninde tartışıldığı; ancak amel edilebilirlik açısından da‘f yesîr kavramının mahiyeti ve sınırları üzerinde kâfi düzeyde durulmadığı müşahede edilmektedir. Bununla beraber söz konusu çalışmaların bazılarında desteklenmeye konu edilen zayıf hadis çeşitlerinde oldukça mütesâhil davranıldığı, adeta her türlü zayıflığın sened çokluğu ile telafi edilebileceği gibi hatalı bir algının oluştuğu görülmektedir. Tespit ve değerlendirme şeklinde tümevarım yöntemiyle hareket edilen bu çalışmada, birinci derecede başvuru kaynakları olarak temel hadis usulü kitapları, şerhleri ve cerh-ta‘dîl literatürü esas alınmıştır. Bir hadisin zayıf kabul edilmesi ya senedinin inkıtâına veya râvisinin ta‘n sebebine yahut metnin durumuna bağlıdır. Râvinin adaletini zedeleyen kusurlar genellikle iradî tercihler olduğu için tolere edilmeye imkân tanımazken, zapta yönelik kusurlar -özellikle hafızayla ilgili olanlar- fıtrî ve tabiî kabul edildiğinden telafisi mümkün görülmektedir. Da‘f yesîr, tam da bu noktada, genellikle giderilmesi mümkün olan zapta yönelik kusurları veya mürsel ve müdelles gibi spesifik sened kopukluklarını ifade etmektedir. Zira sika bir tâbiînin irsâli veya tedlîs türleri arasında daha hafif kabul edilen şüyûh tedlîsi, mahiyeti gereği ağır bir zayıflık barındırmaz. Buna mukabil, senedin ara kısmındaki inkıtâ durumlarında düşen râvinin mechûliyeti devam edeceği için bu tür kopuklukların takviyeye müsait olmadığı ve da‘f yesîr kapsamında değerlendirilemeyeceği vurgulanmıştır. Tek başlarına ma‘mûlün bih kabul edilemeyen bu nevi az zayıf rivayetlerin, kendi düzeylerinde veya daha güçlü başka bir rivayete ihtiyaçları vardır. Kabul ve redde aynı derecede ihtimalli oldukları için mütâbi‘, şâhid, âlimlerin ameline mazhar olmak, telakki bi’l-kabûl veya Kur’an’ın şehadeti gibi dıştan bir destekle güvenilirlik kazandıklarında zayıflıkları giderilebilmektedir. Böylece bu rivayetler, asıllarının mahfuz olduğu anlaşılarak hasen li-gayrihî mertebesine yükselmekte ve ma‘mûlün bih hadisin en alt derecesini teşkil etmektedirler. Yapılan incelemeler neticesinde ulaşılan temel sonuç; mütâbi‘ ve şâhid yoluyla veya tarik çokluğuyla her zayıflığın giderilemeyeceğidir. Özellikle kizb, müttehem bi’l-kizb ve fısk gibi adalet kusuru barındıran yahut münker, metrûk gibi şiddetli zayıflık içeren rivayetlerin, tarik çokluğu ile makbul olmayacağı, tarik çokluğunun onların ancak zayıflığını artıracağı tespit edilmiştir. Netice itibariyle bu makale zayıf hadisle ilgili yapılan çalışmalarda amel edilebilirliği konusunda bahis konusu edilen mütesâhil yaklaşımların aksine da‘f yesîr kavramının teknik sınırlarını kesin hatlarla çizmeye, onun kontrollü bir takviye mekanizması olduğunu ortaya koymaya ve takviyeye elverişli asıl zayıflığın amel edilebilir değerini ispat etmeye çalışmaktır.
Within the axis of maqbūl (accepted) and mardūd (rejected), aḥādīth—which are divided into the categories of ṣaḥīḥ, ḥasan, and ḍaʿīf—are further separated into different degrees within each of their own groups. The primary objective of this study is to determine on an uṣūlī (methodological) basis the semantic scope, conceptual boundaries, and actionability of the term "ḍaʿf yasīr" (slight weakness), which occupies a critical position within the degrees of ḍaʿīf ḥadīth due to the equal probability of acceptance and rejection inherent in its nature. It is observed that studies dealing with ḍaʿīf ḥadīth generally discuss the subject along the lines of its definition, the ruling on acting upon it, the areas of its implementation, and the methods of its support; however, it is observed that the nature and limits of the concept of ḍaʿf yasīr regarding its actionability have not been sufficiently addressed. Furthermore, it is observed that in some of these studies, a rather lenient (mutasāhil) approach is taken concerning the types of ḍaʿīf ḥadīth subjected to support, and a flawedperception is formed as if every type of weakness could be compensated for by the abundance of asānīd (chains of transmission). In this study, where an inductive method is employed through identification and evaluation, fundamental uṣūl al-ḥadīth books, their commentaries, and the jarḥ wa-taʿdīl literature have been taken as primary reference sources. The classification of a ḥadīth as ḍaʿīf depends either on an interruption (inqiṭāʿ) in its sanad, a cause for impugnment (ṭaʿn) of its rāwī, or the condition of its matn. While defects that impair the ʿadāla (integrity) of the rāwī are generally not tolerated as they are volitional choices, defects related to ḍabṭ (precision) -especially those concerning memory- are considered innate and natural, and thus their compensation is seen as possible. Ḍaʿf yasīr, precisely at this point, expresses those ḍabṭ-related defects that are generally remediable or specific sanad interruptions such as mursal and mudallas. This is because the irsāl of a thiqa (trustworthy) tābiʿī, or tadlīs al-shuyūkh (the practice of concealing the identity of teachers), which is considered milder among the types of tadlīs, does not inherently contain a severe weakness. In contrast, it is emphasized that in cases ofinqiṭāʿ in the middle part of the sanad, since the jahāla (unknown status) of the omitted rāwī persists, such interruptions are not amenable to reinforcement and cannot be evaluated within the scope of ḍaʿf yasīr. These types of slightly weak narrations, which cannot be accepted as maʿmūl bih (acted upon) on their own, require another narration at their own level or stronger. Because they are equally liable to acceptance and rejection, their weakness can be eliminated when they gain reliability through external support such as a mutābiʿ (corroborator), a shāhid (witness), being subject to the practice of scholars, talaqqī bi'l-qabūl (reception with acceptance), or the testimony of the Qurʾān. Thus, by understanding that theirorigins are maḥfūẓ (preserved), thesenarrations are elevated to the rank of ḥasan li-ghayrih and constitute the lowest degree of maʿmūl bih ḥadīth. The fundamental conclusion reached as a result of the investigations is that not every weakness can be eliminated through a mutābiʿ and shāhid or through the multiplicity of ṭuruq (routes). Specifically, it has been determined that narrations harboring defects of ʿadāla such as kidhb (lying), muttaham bi'l-kidhb (accused of lying), and fisq (transgression), or containing severe weakness such as munkar (denounced) and matrūk (abandoned), cannot become maqbūl through a multiplicity of ṭuruq; on the contrary, the multiplicity of ṭuruq will only increase their weakness. As a result, this article aims -contrary to the lenient approaches discussed in studies concerning the actionability of ḍaʿīf ḥadīth- to draw the technical boundaries of the concept of ḍaʿf yasīrwith precise lines, to reveal that it is a controlled reinforcement mechanism, and to prove the actionable value of the original weakness that is eligible for reinforcement.