“BÜYÜK BAŞLI” ADI İLE TANINMIŞ İKİ CİLTLİ ŞÂHNÂME NÜSHASI VE İÇİNDE BULUNAN KİTAP SANATLARI

Uluslararası Kültür ve Sanatta Şâhnâme Sempozyumu ve Sergisi, İstanbul, Türkiye, 17 - 19 Ekim 2023, cilt.1, ss.41-42, (Özet Bildiri)

Firdevsî’nin (ö. 411/1020?) Şâhnâme adlı eserinden 15. yy sonunda iki ciltte

hazırlanmış nüshası, İran kitap sanatları açısından önde gelen örneklerden sayılmaktadır.

Bu eserin iki cildi İstanbul’da olup biri Türk İslâm Eserleri Müzesinde

(TİEM) (no. 1978) diğeri ise İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesinde (İÜK)

(no. 1406) muhafaza edilmektedir. Şâhnâme’nin TİEM’deki cildinin ithaf kaydına

ve İÜK’deki cildinin ferâğ kaydına göre nüsha Gilan hükümdarı Kârkiyâ Mirza Ali

(883-909/1478-1503) için 899’da (1493-94) hazırlanmıştır. Bu iki cilt, zaman içerisinde

tahribata maruz kalmış, bazı resimli varakları koparılmıştır. Kitap sanatları

açısından şu anda İstanbul’da bulunan bu iki yazmada toplam 311 resim, tezhipli

bir şemse ve bir serlevha bulunmaktadır. Ayrıca, birinci cildinin kapağı nüshanın

orijinal kapağıdır. Bu iki ciltlik nüshadaki resimler farklı üsluplar ile işlenmiştir. Bu

farklı üslupların birisinde dikkat çekilen husus, insan başları başta olmak üzere

figürlerin büyük ve iri bir biçimde resimlenmesidir. Bu özellikten dolayı bu yazma

“Büyük Başlı Şâhnâme” adı ile ün kazanmıştır. Bu nüsha kitap sanatları alanında

tanındığı halde ayrıntılı araştırmalarda konu edilmemiştir. Bu çalışmanın amacı

bu yazmanın içinde bulunan kitap sanatlarını değerlendirerek yazmanın yapılışı

hakkında fikir edinmektir. Bu bildiride yazmanın içinde bulunan farklı resim üslupları

sınıflandırılacak ve her üslubun işlendiği konular incelenerektir. Ayrıca, eserin

orijinal cildi ile tezhiplerin üslubu ve süslemeleri değerlendirmeye alınacaktır.

Sonuç olarak bu iki ciltli eserin nerede, ne zaman, nasıl hazırlandığına dair bazı

varsayımlar ortaya koyulacaktır.