Kesretu’l-istiʻmâl’in İllet Değeri ve Dil Ekolleri Perspektifinden Değerlendirilmesi

Çelik E.

İtkan Akademik Araştırmalar Dergisi, cilt.3, sa.4, ss.43-64, 2026 (Hakemli Dergi)

Özet

Arap dilinde özellikle sarf ve nahiv kurallarının belirlenmesinde dayanak olarak gösterilen illetlerden birisi de kesretu’l-istiʻmâldir. Bu illet, sarf ve nahiv kurallarının belirlenmesinde fasih Arapça konuşan Arapların sıkça başvurdukları kullanımın esas alınmasını ifade etmektedir. Bu anlamda kesretu’l-istiʻmâl, bazen kıyas gibi illetlerin ortaya koyduğu dilsel kullanımları geçersiz kılmaktadır. Bir kelimenin irabı ya da bir cümlenin terkibinde kıyasa göre uygulanması gereken bir kural terk edilmekte ve bunun illetinin kesretu’l-istiʻmâl olduğu belirtilmektedir. Özellikle sarf ve nahiv alanlarında uygulanan bu istidlal, kesretu’l-istiʻmâlin nahiv illetleri kategorisindeki değerini tespit etmenin önemli olduğunu gösterir. Bu çalışma, kesretu’l-isti’malin gramatikal illet değerini, kapsamını ve sınırlarını, gramer kurallarının oluşumuna etkisini ortaya koymaya çalışmıştır. Bu çerçevede konuya ilişkin çalışmalarda kesretu’l-istiʻmâlin illet değeri, kapsamı, dil ekollerinin kesretu’l-istiʻmâle yaklaşımları yeterince ele alınmamıştır, özellikle de kapsamı ve illet hiyerarşisindeki yeri konularının eksik bırakıldığı anlaşılmıştır. Araştırmamız kesretu’l-istiʻmâlin kavramsal ve uygulanabilirlik çerçevesini belirlemek, dil ekollerinin yaklaşımlarını ortaya koymak için yapılmıştır. Bu kapsamda yöntem olarak veri toplama ve analiz, verilerden hareketle elde edilen sonuçları ve önerileri kapsamaktadır. Elde edilen bulgulardan hareketle ulaşılan sonuçlar özetlendiğinde şunlar söyleyebilir; kesretu’l-istimâl temel nahiv illetleri içerisinde gramatik kuralların belirlenmesinde başat rol oynamaktadır. Kullanım sıklığı nedeniyle kıyas illetine tercih edilmiştir. Dil ekollerinin kendi nahiv anlayışları doğrultusunda en sık başvurdukları illet türlerinden birisi kesretu’l-istiʻmâldir. Kapsamının belirlenmesinde somut sayısal verilerden ziyade kullanım sıklığı esas alınmış, sarf ve nahiv kurallarının tedvininde en geçerli illetlerden biri olduğu kabul edilmiştir.