18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde medrese teşkilatı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ÜLKÜ YANCI
Danışman: ZAFER KARADEMİR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Osmanlı tarihinde medrese, eğitim hayatının merkezinde yer almış, toplumsal hayatta meydana gelen tüm değişimlerden etkilenmiş veya değişime etki etmiştir. Bu nedenle devleti ve toplumu doğru bir şekilde anlama noktasında medrese teşkilatının ayrıntılı bir şekilde incelenmesi gerekmektedir. Bu amaçla çalışmanın ana konusunu, Osmanlı medreselerinin 18. yüzyıldaki işleyişi, idari, akademik, öğrenim ve hizmetli kadrosunun değerlendirilmesi oluşturmaktadır. Medreseler, Osmanlı eğitim hayatında sıbyan mekteblerinden sonra talebelerin öğrenimlerini sürdürdükleri orta öğretim ve yükseköğretim kurumlarıdır. İslam dünyasında medrese teşkilatının kuruluş ve gelişmesinde Büyük Selçuklu Devleti'nin büyük payı olmakla birlikte Osmanlı Devleti döneminde medreselerin en yüksek seviyeye ulaştığı bir gerçektir. Bu çalışmada Osmanlı eğitim tarihinin medreselerle ilgili kısmı zaman olarak 18. yüzyıl ile sınırlandırılmıştır.18. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin tüm kurumlarıyla Batı karşısında gerilediği bir dönem olmuş, bu gerileme medreslere de yansımıştır. Medreseler bu dönemde, aynı zamanda Batı karşısında devletin gerilemesinin bir sebebi olarak da karşımıza çıkmaktadır. 18.yüzyılda Osmanlı medreseleri, klasik dönemden farklı olarak on iki dereceye ayrılmıştır. Bunlar aşağıdan yukarıya, İbtidâ-i Hâric, Hareket-i Hâric, İbtidâ-i Dâhil, Hareket-i Dâhil, Mûsile-i Sahn, Sahn-ı Seman, İbtida-i Altmışlı, Hareket-i Altmışlı, Mûsile-i Süleymâniye, Hamise-i Süleymâniye, Süleymâniye ve Dâru'l- Hadis-i Süleymâniye Medreseleridir. Bu medreselerin dışında Dârülkurrâ, Dârülhadis ve Dârültıp medreseleri Kur'an, Hadis ve tıp eğitimi veren ihtisas medreseleridir. Osmanlı medreselerinde klasik dönemde okutulan derslerin, 18. yüzyılda da okutulduğu görülmekte ve bu dönemde medreselerdeki gerilemenin ders programıyla doğrudan ilgili olmadığı anlaşılmaktadır. 18. yüzyılda mütevellilerin vazifelerini suistimal ettiğine dair pek çok örneğe rastlanması medreselerin idari alanda da gerilediğini göstermektedir. Vakıfların çoğaldığı 18. yüzyılda icâreteyn uygulaması dolayısıyla muameleler çok karmaşık şekiller almış, mütevelli ve câbîlerin isimleri birçok yolsuzluğa karışmıştır. Bu dönemde, Osmanlı coğrafyasında vakıfların işlerliğini yitirdiği, ırsî eğitici ve öğretici küçük gruplar oluşturularak eğitim hayatını olumsuz yönde etkilediği görülmektedir. 18. yüzyılda medreselerin gerilemesinin diğer sebepleri müderrisliklerin rüşvet ile lâyık olmayanlara verilmesi, buna bağlı olarak mülâzemet sisteminin bozulması, bilimsel üretimin durması ve teftiş hususundaki yetersizliklerdir. Çalışmanın birinci bölümünde, medreselerin kuruluşundaki amaç ve ilkeler değerlendirildikten sonra medreselerin tasnifi yapılarak medrese dereceleri incelenmiştir. İkinci bölümde medreselerde yürütülen eğitim öğretim faaliyetleri incelenerek, eğitim- öğretim faaliyetleri, medreselerde verilen dersler ve eğitim öğretim metot ve teknikleri ele alınıp ayrıca takip edilen ölçme değerlendirme yöntemleri incelenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde medreselerin idari ve hizmetli kadrosu hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü bölümde ise eğitim kadrosu tanıtılarak, bu kadroyu oluşturan akademisyen ve öğrencilerin durumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Son bölümde medreselerin gerilemesi ve medreseleri ıslah çalışmaları ele alınmıştır.