Birinci basamak sağlık çalışanlarının yaşlı ihmal ve istismarıyla ilgili bilgi, tutum ve davranışları
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF NUR DUMAN
Danışman: İrem Akova
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırma Sivas il merkezinde görev yapan birinci basamak sağlık çalışanlarının yaşlı ihmal ve istismarıyla (Yİİ) ilgili bilgi, tutum ve davranışlarını incelemek amacıyla yapıldı. Çalışma, il merkezindeki 29 aile sağlığı merkezinde (ASM) çalışan 228 hekim ve diğer sağlık personeliyle 15.03.2024-15.01.2025 tarihleri arasında yürütüldü. Çalışma verilerini elde etmek için dört bölüm ve toplam 40 sorudan oluşan anket formu kullanıldı. Anket formu, literatür taranarak araştırmacılar tarafından oluşturuldu. Verilerin değerlendirilmesinde aritmetik ortalama, standart sapma, frekans ve yüzde gibi tanımlayıcı ölçütler ve sayımla elde edilmiş verilerin analizinde Ki- kare ve Fisher Exact testi kullanıldı. Yanılma düzeyi 0,05 olarak alındı. Katılımcıların yaş ortalamaları 39,9 ± 9,6 yıldı, %68'i kadın, %83,8'i evli, %45,6'sı hekimdi ve %68,4'ünün meslekte geçirdiği süre 10 yıldan fazlaydı. Çalışmaya katılan sağlık çalışanlarının %58,3'ü son 12 ay içinde Yİİ ile ilgili herhangi bir bulgu fark etmediğini, %75,9'u Yİİ hakkında herhangi bir eğitim almadığını ancak %79,4'ü bu konuda eğitimin gerekli olduğunu düşündüğünü belirtti. Katılımcıların %87,3'ü Yİİ kavramı hakkında bilgi sahibiydi ancak %75,0'ı Yİİ ile ilgili güncel bilgileri takip etmiyordu. Sağlık çalışanlarının bildikleri Yİİ türleri sırasıyla; psikolojik istismar (%71,9), fiziksel istismar (%69,7), ekonomik istismar (%68,0), ihmal (%67,5), cinsel istismar (%38,5) şeklindeydi. Katılımcıların %84,6'sının Yİİ tarama testiyle ilgili bilgisi veya fikri yoktu, %63,2'si Yİİ vakalarını bildirmede yasal zorunluluklarının olduğunu düşündü ancak %88,6'sı Yİİ hakkındaki yasal düzenlemelere ilişkin bilgi sahibi değildi. En çok düşünülen Yİİ risk faktörü %92,7 ile "yalnız yaşama", en az düşünülen risk faktörü ise %34,2 ile "ekonomik düzeyin yüksek olması" idi. Katılımcılar Yİİ vakalarını tespit etmede (%75,0) ve bildirmede (%78,5) kendilerini yeterli hissetmemekteydi. Sağlık çalışanlarının Yİİ ile ilgili gördükleri en şüpheli durum %85,1 ile "benzer yaralanmalar için sık sık sağlık kuruluşuna gelme", en az şüpheli gördükleri durum ise %54,4 ile "tıbbi yardımların olmaması ya da düzenli kullanılmaması" idi. Katılımcıların %90,4'ünün Yaşlı İstismar Şüphe İndeksi'ni (EASI) kullanmadıkları tespit edildi. Çalıştığı ASM'ye başvuran günlük hasta sayısı (p = 0,010) ve günlük 65 yaş ve üzeri hasta sayısı (p = 0,032) az olanların Yİİ'yi fark etme durumları daha düşüktü. Mesleki deneyimi 10 yıldan fazla olanlar geriatrik yaş grubu için Yİİ'nin önemli bir problem olduğunu (p=0,028) ve Yİİ vakalarını bildirmede yasal zorunlulukları olduğunu (p=0,027) daha fazla düşünmekteydi ve Yİİ tarama testi hakkında daha fazla bilgi sahibiydi (p=0,003). 40 yaş üstü sağlık çalışanları kentsel bölgelerde Yİİ vakalarının daha fazla olduğunu (0,005) ve Yİİ vakalarını bildirmede yasal zorunlulukları olduğunu (p=0,043) daha fazla bildirdi. ASM'ye başvuran günlük hasta sayısı fazla olan sağlık çalışanları Yİİ tespit etmede kendini daha fazla yeterli görmekteydi (p=0,049). Sonuç olarak, çalışmamıza katılan sağlık çalışanlarının Yİİ ile ilgili tarama, tespit ve bildirim konularında bilgi düzeylerinin ve farkındalıklarının düşük olduğu gözlendi. Mesleki deneyimi daha fazla olan ve günlük hasta sayısı daha fazla olan sağlık çalışanlarının ise Yİİ bilgi ve farkındalığının daha yüksek olduğu saptandı. Yaşlı nüfusun artması ve sağlık sorunlarını tespit edip çözüm üreten ve insanların en çok takip ve taramalarının yapıldığı birinci basamak sağlık kurumlarında bu konuya ayrıca önem verilmesi gerektiği düşünülmektedir. Bu yüzden mesleğe yeni başlamış aile hekimi (AH) ve aile sağlığı çalışanları (ASÇ) başta olmak üzere sağlık çalışanlarının Yİİ bilgi ve farkındalık düzeylerini artırmak için hizmet içi eğitimlerin düzenlenmesi ve konuyla ilgili güncel bilgilendirmelerin belli aralıklarla devamlı bir şekilde yapılması önerilir. ASM'lerde, Yİİ'ye yönelik tarama ve değerlendirme formlarının düzenli bir şekilde uygulanması sağlanabilir. Anahtar Kelimeler: Yaşlı ihmali, Yaşlı istismarı, Birinci basamak sağlık hizmeti, Sağlık Personeli