Baytarnâmeler bağlamında at, atçılık, at hastalıkları ve tedavileri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FATİH KÖSE
Danışman: Mehtap Erdoğan Taş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:At insanlık tarihinin en önemli unsurlarından biridir. Çağlar boyunca siyasi, askerî, içtimai, iktisadi ve sanatsal alanlarda büyük etkileri olmuştur. Atın savaş meydanlarında aktif şekilde kullanılmasından itibaren atçılıkta ileri olan milletler bilhassa askeri ve siyasi yönlerden diğer milletlere karşı üstünlük sağlamıştır. Atın ehemmiyetini idrak ederek atçılıkta ilerlemeyi, at nüfusunu korumayı ve artırmayı hedefleyen, yazılı edebiyatta da gelişmiş bulunan çeşitli kültürlerde atçılığı konu edinen eserler kaleme alınmıştır. Bu eserlerin en önemli kısmını ise temeli Antik Yunan kültürüne dayanan, 8. yüzyılda başlayan ilmî faaliyetler neticesinde Arapça ve Farçaya tercüme edilmiş eserler üzerine İslam medeniyeti dairesinde şekillenen ve esbnâme, haylnâme, feresnâme gibi isimlerle de anılan baytarnâme türü oluşturmaktadır. Baytarnâmecilik geleneğinde ilk baytarnâmenin yazarı olarak Aristotales kabul edilir. İslam medeniyeti dairesinde yazılan ilk telif eser ise 9. yüzyılda kaleme alınmıştır. Evvelce yazılmış baytarnâmelerin tercümeleri ve bunlara yapılan eklemelerle gelişen türe ait onlarca eser bulunmaktadır. Antik Yunan, Arap, Fars, Kıpçak ve Oğuz kültürlerinden pek çok birikimi ihtiva eden tür geniş bir coğrafyadan ve pek çok kültürden beslenen zengin bir medeniyet mahsulüdür. Bazı baytarnâmelerde deve, koyun, sığır gibi diğer hayvanlara çok az yer verilmişse de baytarnâmelerin esas konusunu at, atçılık, at hastalıkları ve tedavileri teşkil etmektedir. At ve atçılığa dair hemen her konuda bilgi ve pratikler ihtiva eden baytarnâmelerde at etrafında teşekkül etmiş mitler, efsaneler, hikâyeler, tılsımlar gibi pek çok folklorik malzeme de mevcuttur. At hastalıkları ve tedavileri bahisleri eserlerin yazıldıkları dönemlerde usta baytarlar yahut âlimlerce kaleme alınmış ilmî uygulamalar olsa da modern veteriner hekimliği ve halk baytarlığı uygulamaları ile mukayese edildiklerinde daha ziyade halk baytarlığı uygulamaları kapsamında görünmektedir. Atın eski çağlardaki rolü ve işlevi kaybolmuş olsa da hâlen icra edilen birçok atlı spor ve kültürel faaliyet etrafında oluşmuş büyük bir atçılık sektörü mevcuttur. Bu sektör ile atçılık uğraşları insanların ekolojik yaşam ve tarihî-kültürel aktivitelere karşı artan eğilimleri neticesinde günden güne büyümekte ve gelişmektedir. Atçılığın çok daha gelişmiş ve yaygın olduğu devirlerden günümüze ve geleceğe aktarılan bilgiler söz konusu sektör başta olmak üzere anatomi, veterinerlik, tıp, botanik ve farmakoloji gibi alanlar için de hâlen kıymetlidir. Pek çok pratik, atçılık uygulamalarında aynen tatbik edilebileceği gibi tedavilere dair nakledilen pek çok bilgi ve unsur da ilgili bilimlerin zenginleşmesine katkı sağlayabilecektir. Çalışmamız kapsamında Mufassal Baytariyye, Hâzâ Kitâbu Baytarnâme, El-Arabî Esbnâmesi, Nalbant Tarîkî, Tuhfetü'l-Fârisîn, İlm-i Fürûsiyyet, Muhtasaru Kitâbi'l-Baytara, Aksarayî Baytarnâmesi, Edirnevî Baytarnâmesi, Baytarnâme-i Kenân Efendi, Mehmed Bin Çerkes'in Baytarnâme Tercümesi ve Kitâb-ı Makbûl Der-Hâl-i Huyûl olmak üzere on iki adet baytarnâme incelenmiştir. Mufassal Baytariyye, Hâzâ Kitâbu Baytarnâme, El-Arabî Esbnâmesi, Nalbant Tarîkî ve Tuhfetü'l-Fârisîn'in yazı çevrimleri de yapılmıştır. İncelenen baytarnâmeler ile tür hakkında genel bir çerçeve çizilmeye çalışılmış, elde edilen bilgiler kültürün diğer alanlarındaki karşılıkların da gözetilmesi suretiyle oluşturulan başlıklar altında tasnif ve tahlil edilmiştir. Beş bölümden meydana gelen çalışmanın birinci bölümünde baytarnâmecilik geleneği ve baytarnâmeler ele alınmış, geleneğin teşekkülü ve seyri incelenerek türe ait eserler hakkında bilgilere yer verilmiştir. Çalışma kapsamında incelenen baytarnâmeler ile baytarnâmeler üzerine yapılan diğer çalışmalar da bu bölümde ele alınmıştır. İkinci bölümde at ve atçılığa dair uygulamalar ile maddi-manevi kültür unsurları pek çok başlık altında incelenmiştir. Üçüncü bölüm at hastalıkları ile bu hastalıkların tedavilerini ihtiva etmektedir. Bu bölümde hastalıklar, bilgi ve göreneğimiz el verdiği ölçüde sınıflandırılmış; baytarnâmelerde yer alan bilgiler, başlıklar altında tasnif edilmiştir. Dördüncü bölümde metinlerin yazı çevirimlerine, beşinci bölümde ise incelenen metinlerden hareketle hazırlanan terimsel bir lügatçeye yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: At, Atçılık, Baytarlık, Baytarnâme, Esbnâme, Feresnâme, Veteriner Hekimliği Tarihi.