Divan-ı Hikmet'te Manevî Ayet İktibasları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatı Böl., Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ALPER AY
Danışman: Alim Yıldız
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Hoca Ahmed Yesevî XI. yüzyılda yaşamış önemli bir mutasavvıf şairdir. Türk İslam Edebiyatının en önde gelen isimlerinden birisi olarak günümüze kadar tesirlerini sürdürmüştür. Şiirlerine "hikmet" adını vermiş ve bu sebeple divanı da "Divan-ı Hikmet" adıyla anılmıştır. Hikmetler muhtevası yönüyle dikkat çekmiş ve Türkistan'da İslam dininin öğrenilmesi ve yayılmasında çok etkili olmuştur. Bu çalışmada Divan-ı Hikmet'teki ayet kaynaklı dörtlük ve beyitler incelenmiştir. 256 hikmet önce sırasıyla değerlendirilmiş ve ardından ilgili ayetlerle birlikte konularına göre tasnif edilmiştir. Çalışmamız giriş ile "Divan-ı Hikmet'te İman, Divan-ı Hikmet'te İslam, Divan-ı Hikmet'te İhsan ve Diğer Konular" olmak üzere dört bölümden oluşmaktadır. Girişte Türk İslam Edebiyatı ile Kur'ân-ı Kerîm arasındaki bağ irdelenmiş, İktibas sanatına dair bilgiler sunulmuş ve ardından Hoca Ahmed Yesevî'nin hayatı ele alınmıştır. Giriş kısmında son olarak Divan-ı Hikmet ve Kur'ân-ı Kerîm başlığı altında hikmetlerde ayetlerin ne kadar etkili olduğu üzerinde durulmuştur. Birinci bölüm "Divan-ı Hikmet'te İman" başlığı ile başlamış ve İslam inancında "amentü" olarak bilinen inanç esasları değerlendirilmiştir. Bu bağlamda değerlendirilen konular sırasıyla "Allah, melekler, kitaplar, peygamberler, ahiret ve kader" olmak üzere altı başlıktan oluşmaktadır. Her bir başlıkta konuyla ilgili alt başlıklar ve yer yer ayrıntılı değerlendirmeler mevcuttur. İkinci bölüm "Divan-ı Hikmet'te İslam" başlığını taşımakta ve "ibadet, namaz, oruç, zekat, hac ve kelime-i şehadet" başlıklarından oluşmaktadır. Üçüncü bölümde ise "Divan-ı Hikmet'te İhsan" başlığıyla "tevbe, zikir, nefis, şeytan, dünya hayatı, masiva, seher ibadeti, dua, hikmet, emri bi'l-ma'ruf nehyi ani'l-münker ve veliler" gibi tasavufi konular ele alınmıştır. Bu üç konuya tekabül etmeyen fakat kaynağını vahiyden alan hikmetler de dördüncü bölümde "Diğer Konular" başlığı altında toplanmıştır. "Elest bezmi, insan, hânümân, cahiller, cimriler, cömertler, kibir, lafzî ayet iktibasları ve muhtelif diğer konular" dördüncü bölümde incelenmiştir. Bu bölümde son olarak peygamberler haricinde ayetlerde ve hikmetlerde ismi geçen "Ashab-ı Kehf, Firavun, Haman, Karun ve Samirî" üzerinde durulmuştur. Anahtar Kelimeler: Kur'an, Edebiyat, Ahmed Yesevî, Divan-ı Hikmet, İktibas.