Yukarı Kızılırmak havzasında yaşayan bazı balık türlerinin metazoan parazit faunası ve ekolojik faktörlere göre dağılımı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Moleküler Biyoloji ve Genetik, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MAHİR YILDIRIM
Danışman: BÜLENT ÜNVER
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kızılırmak'ın yaklaşık 300 km'lik kısmını oluşturan Yukarı Kızılırmak Havzası, 15500 km2 lik su toplama alanına sahiptir. Cyprinidae, Nemacheilidae ve Siluridae familyalarına ait 15 balık türü tespit edilmiştir. Havzanın balık metazoan parazit faunasını belirlemek amacıyla Nisan 2010–Aralık 2015 tarihleri arasında 160 lokalitede balık örneklemesi yapılmıştır. İncelenen alan büyüklüğü bakımından Türkiye akarsularında yapılan en geniş kapsamlı araştırma olma özelliğine sahip çalışmada, ihtiyofaunayı oluşturan türlerden 13'üne ait 1051 balık örneği metazoan parazitler yönünden incelenmiştir. Araştırma sahası coğrafik, limnolojik ve biyolojik özellikler açısından farklı olan 5 alt bölgede, 4'ünü göllerin oluşturduğu 23 istasyona ayrılmıştır. Her istasyonda sıcaklık, çözünmüş oksijen, elektriksel iletkenlik, pH ve rakım gibi bazı ekolojik parametreler ölçülmüştür. Elde edilen verilere göre Kızılırmak'ta, pH'nın 6,52–9,71 arasında olduğu, sıcaklığın minimum 3,8°C ile maksimum 29,5°C ölçüldüğü aralıkta, oksijenin 2,4 ile 11,8 mg/L arasında, elektriksel iletkenliğin ise 0,137 ile 12,02 mS arasında değiştiği tespit edilmiştir. İncelenen 1051 balık örneğinin 229'unun, 4 şube, 6 sınıf, 10 takım ve 12 familyaya ait toplam 14 parazit taksonu (2524 birey) tarafından infekte edildiği tespit edilmiştir. Bunlardan 9'u tür, 5'i ise cins düzeyinde teşhis edilmiştir. Bu türlerin konaklara göre dağılımı; Alburnoides bipunctatus (2 tür): Allocreadium sp., Ergasilus sieboldi; Alburnus chalcoides (9 tür): Diplozoon paradoxum, Paradiplozoon megan, Schyzocotyle acheilognathi, Allocreadium sp.; Posthodiplostomum cuticola, Rhabdochona sp., Pomphorhynchus spindletruncatus, Lamproglena pulchella, E. sieboldi; Barbus tauricus (9 tür): S. acheilognathi, C. brachycollis, Allocreadium sp., Rhabdochona sp., Philometra sp., P. spindletruncatus, L. pulchella, E. sieboldi; Chondrostoma regium (1 tür): P. cuticola; Cyprinus carpio (4 tür): S. acheilognathi, C. brachycollis, P. cuticola, A. foliaceus; Squalius sp. (10 tür): D. paradoxum, P. megan, S. acheilognathi, Khawia sp., P. cuticola, Rhabdochona sp., Philometra sp., P. spindletruncatus, L. pulchella, A. foliaceus; Oxynoemacheilus banarescui: Allocreadium sp., P. spindletruncatus; O. kosswigi (3 tür): D. paradoxum, P. megan, Allocreadium sp.; O. samanticus (2 tür): C. brachycollis, Allocreadium sp.; O. seyhanensis (4 tür): S. acheilognathi, Allocreadium sp., Rhabdochona sp., P. spindletruncatus; Silurus glanis (2 tür): Ancylodiscoides sp., C. brachycollis olarak belirlenmiştir. Tespit edilen her bir parazit türünün infekte ettikleri konaklara göre prevelansı, ortalama yoğunlukları ve bollukları hesaplanmıştır. En yüksek prevelansa (% 44,6) P. cuticola metaserkaryalarının, sazan balıklarında neden oldukları belirlenmiştir. En düşük prevelans (% 0,63) ise, tatlı su kefalinde tespit edilen nematod türü Philometra sp.'de ortaya çıkmıştır. Tespit edilen parazitler içerisinde en fazla birey sayısı 4 balık türünü infekte eden Rhabdochona sp. (824 birey–% 32,7)'ye ait olurken, en az rastlanan parazit türü 2 türü infekte eden Philometra sp. (4 birey–% 0,16) olmuştur. Her bir istasyonda tespit edilen parazit türlerinin konak, sıcaklık, çözünmüş oksijen, elektriksel iletkenlik, pH ve rakım gibi bazı biyo–ekolojik parametrelere göre dağılımı belirlenmiştir. Bu parametrelerden pH'nın parazitlerin dağılımında anlamlı bir şekilde rol oynadığı ve parazit türlerinin büyük bir kısmının, 8 ile 8,5 değerleri arasındaki pH'larda yoğunlaştığı belirlenmiştir. Her bir parazit türü için infekte ettikleri balıkların ortalama total boy ve vücut ağırlığı değerlerinde, infekte olmayanlara göre istatistiksel olarak anlamlı bir faklılık bulunamamıştır. Ancak multiparazitimin görüldüğü A. chalcoides, B. tauricus, Squalius sp. ve Oxynoemacheilus spp. bireylerinde vücut ağırlığı, parazit tür sayısı artışından negatif yönde etkilenmiştir. 23 istasyon içerisinde 3 bölge parazit tür çeşitliği ve tür sayısı bakımından diğer istasyonlardan farklı çıkmıştır. Ayrıca A. chalcoides ve S. cephalus türlerinin hem lentik hem de lotik sistemlerde yaşayan biyotiplerinin parazit faunaları karşılaştırılmış; tür sayısı ve tür çeşitliliği bakımından farklı olduğu saptanmıştır. A. bipunctatus, B. tauricus, O. kosswigi, O. samanticus, O. seyhanensis türleri ile yapılan ilk parazitolojik çalışma olması nedeniyle, bu türlerde tespit edilen bütün parazitler, Türkiye tatlı su balıkları parazit–konak listesi için yeni kayıttır. Ayrıca A. chalcoides'ten Allocreadium sp., P. spindletruncatus, L. pulchella, E. sieboldi; C. regium'dan P. cuticola; C. carpio'dan C. brachycollis; Squalius sp.'den D. paradoxum, P. megan, P. cuticola, Khawia sp., Rhabdochona sp., Philometra sp., P. spindletruncatus, L. pulchella ve S. glanis'ten C. brachycollis ilk defa bildirilmektedir.