Ankara ili tatlı su yumuşakça (gastropoda)cinslerinin belirlenmesi, bu türlerde trematod larval dönemlerinin, insan ve sığırlarda fasciola hepatica varlığının araştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, PARAZİTOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FATİH AKYILDIZ
Danışman: Serpil Değerli
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Trematodlar, Platyhelminthes şubesi içerisinde yer alan, insan ve hayvan sağlığı açısından önemli olan parazitlerin bulunduğu bir gruptur. Bu sınıf içinde yer alan parazitlerin birinci ara konağı her zaman bir yumuşakça (gastropod) dır. Fasciola hepatica, insanlar, evcil ve vahşi hayvanları içine alan, birçok farklı türde konağı etkileyen, hastalık ve üretim kayıplarından sorumlu olan, küresel dağılıma sahip trematodtur. Vektör kaynaklı bulaşan hastalık olan fasiyolozun tanısı, genellikle dışkıda parazitin yumurtalarının araştırılması ile yapılmaktadır. Parazitin direkt inceleme en erken tanısı, parazitin alımından sonraki 10-12. haftalarda mümkün olabilmektedir. Bu nedenle erken dönem tanıya yönelik alternatif immünolojik yöntemler geliştirilmiştir. Bu yöntemlerden özellikle parazit antijenlerini dışkıda saptayan ELISA yöntemi, parazitin erken dönemlerde saptanması, daha pratik ve kolay uygulanabilir olması, yüksek spesifite göstermesi bakımından günümüzde sıklıkla tercih edilmektedir. Çalışmamızda, Haziran 2021- Haziran 2022 tarihleri arasında, Ankara ili sınırları içerisinde yer alan 3 (üç) adet doğal göl, 7 (yedi) adet baraj gölü, 2 (iki) adet nehir, 4 (dört) adet çay, 118 (yüz on sekiz) adet dere 4 (dört) adet gölet olmak üzere toplamda 138 adet sucul bölge yumuşakça cinslerinin belirlenmesi amacıyla ön iv inceleme alanı olarak belirlenmiştir. Ön inceleme alanlarındaki tatlı sularda, Lymnaea ailesine ait yumuşakçaların saptandığı bölgelerden 8'i çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Bu çalışma alanlarından, bir yıl boyunca her ay düzenli olarak su örnekleri alınarak, sıcaklık, pH ölçümleri yapılmış ayrıca bu suların mineral analizi yaptırılmıştır. Çalışma alanları olarak belirlenen yerlerdeki tatlı sularda saptanan yumuşakçaların cins ve tür düzeyinde tanımlaması yapılmış, Lymnaea truncatula, Gyraulus piscinarum, Ancylus fluviatilis, Physella acuta, Planorbis intermixtus, Potamopyrgus antipodarum, Radix labiata, Valvata piscinalis türleri saptanmıştır. Cins ve tür tayini yapılan yumuşakçalar, trematod larval formlarının araştırılması için toplanmış, su örneği ile laboratuvara getirilerek disekte edilmiştir. Aynı türden oluşan yumuşakçalardan 20'şerli havuzlar oluşturularak yapılan incelemede, Gyraulus piscinarum içerisinde Furkoserkarya (çatal kuyruklu serkarya), Ancylus fluviatilis içinde Monostom, Gimnofallus ve Plerofoserkoz serkarya, Ancylus fluviatilis içerisinde redi larval formu, Lymnaea sp. içerisinde monostom ve Gimnofallus serkarya, Radix labiata (Lymnaeidae) içerisinde Fasciola sp. ya ait redi formları saptanmıştır. Çalışma alanlarındaki bölgelerde yaşayan insanlarda ve bu bölgelerde otlayan sığırlarda fasiyoloz varlığını araştırmak için, hayvancılık yapan toplam 125 insandan ve 251 sığırdan dışkı örnekleri toplanmıştır. Toplanan örnekler ilk olarak direkt inceleme ve tuzlu suda yüzdürme yöntemi ile incelenmiş, daha sonra F. hepatica kopro antijenlerinin ELISA ile saptanması amacıyla, kullanılıncaya kadar -20 derecede saklanmıştır. Çalışmada, tamamı erkek olan 125 kişiden alınan dışkı örneğinde ELISA yöntemiyle F. hepatica kopro antijenleri saptanmamıştır. İncelenen 251 sığır dışkı örneğinden 37'si (% 14,7) direkt inceleme yöntemiyle, 45'i (% 17,9) ise ELISA yöntemiyle pozitif olarak saptanmıştır. Direkt incelemede pozitif bulunan tüm örnekler ELISA yöntemiyle de pozitif saptanırken, ELISA ile pozitif saptanan 8 örnek, direkt incelemede negatif bulunmuştur. Sığırlarda, F. hepatica görülme durumu cinsiyet açısından istatistiksel olarak karşılaştırıldığında aradaki fark anlamlı bulunmuştur (p<0.05). Tek sağlık yaklaşımı model alınıp, buna yönelik planlanan bu çalışma ile, Ankara ilinde geniş bir alanda, trematod hastalıklarının en önemli zincir halkası olan v tatlı su yumuşakçaları, cins ve tür düzeyinde saptanmış olup, yer ve yoğunluk tespiti yapılarak bölgenin risk durumu ilk kez ortaya konulmuştur. Lymneaidae ailesinde yer alan yumuşakçalarda hem insan hem de hayvanlar için potansiyel tehdit oluşturan trematod larval dönemleri saptanarak yeni bilgiler ortaya konulmuştur. Ara konakların bulunduğu bölgelerde yaşayan, insanlarda ve hayvanlarda fasiyoloz görülme durumu araştırılarak hastalığın dağılımının anlaşılması ve farkındalık oluşturulması hedeflenmiş, yeni bilgiler literatüre kazandırılmıştır. vi Anahtar kelimeler: ELISA; Fasciola hepatica; Lymnaea sp.; Serker; Sığır; Tek Sağlık