Osmanlı'dan Cumhuriyet'e kimsesiz çocuklarla ilgili politikalar: Darüleytamların şehir yatı mekteplerine dönüştürülmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İDİRİS ASLAN
Danışman: Ayşe Yanardağ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:19.yüzyılda Osmanlı Devleti dağılma sürecine girmiştir. Uzun süren savaşlar ve Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikri ile azınlık isyanları bu sürecin önde gelen sebepleri arasındadır. Savaşlar ve toprak kayıpları sosyal yapıda birçok sorunlara sebep olmakla birlikte şüphesiz kimsesiz kalan çocuklar bu sürecin en mağdurları arasında yer almıştır. Gerek savaşlarda kimsesiz kalan çocuklar gerekse kaybedilen topraklardan gelen göçmenlerle birlikte kimsesiz çocukların sayısı artmıştır. Osmanlı'nın hâkimiyetinden çıkan yerlerden İstanbul başta olmak üzere Anadolu'ya yapılan göçler nedeniyle ülkenin her yerinde kimsesiz çocukların ne olacağı önemli toplumsal bir sorun haline gelmiştir. Osmanlı bu toplumsal soruna çözüm bulmak üzere Islahhane, Darüşşafaka gibi çeşitli kurumlar kurmuştur. Ancak Osmanlı'nın dağılma süreci devam etmiş, 20.yüzyıldaBalkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı ile memleketteki öksüz ve yetim sayısı artmış, söz konusu bu toplumsal sorun derinleşmiştir. Bu dönemde Darülaceze içerisinde ırzahane (Emzirme evi), Darülhayr-ı Ali, Himaye-i Etfal Cemiyeti (Çocuk Esirgeme Kurumu)gibi kurumlar kurulmaya devam etmiştir. Çalışmanın konusunu oluşturan Darüleytamlar ise 1917 yılında Birinci Dünya Savaşı sırasında şehitlerin geride kalan öksüz ve yetim çocuklarının barınma, eğitim ve iaşelerini sağlamak için kurulmuştur. Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaş'ından sonra Mondros Mütarekesi ile işgal altına düşmüş, işgallere karşı Türk milleti Mustafa Kemal Paşa liderliğinde Millî Mücadeleye başlamıştır. Ankara'da 23 Nisan 1920'de açılan TBMM ve onun hükümetleri, Millî Mücadele sürecinde öksüz ve yetimlerin ihtiyaçlarını karşılamak üzere öteden beri çalışan Himaye-i Etfal Cemiyeti, darüleytamlar gibi kurumlara destek vermiştir. Millî Mücadele'nin kazanılması ve 1922'de saltanatın ilgasıyla Osmanlı resmen ortadan kalkmış ve Osmanlı'ya ait kurum ve kuruluşlar yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne miras kalmıştır. Bu miras içerisinde darüleytamlar da yer almıştır. Yeni Türk devleti Osmanlı'dan aldığı kurumların bazısını ilga etmiş, bazısını ise yeni bir şekle dönüştürerek inkılâplar yapmıştır. Nitekim darüleytamlara da yeni bir şekil verilmek istenilmiş, şehir yatı mekteplerine dönüştürülmüştür. Bu çalışma esasen iki temele dayandırılmıştır. Öncelikle Millî Mücadele yıllarında kimsesiz çocuklar hakkında izlenen genel politika ve uygulamalar ile Cumhuriyet döneminde darüleytamlarda yapılan genel düzenlenmeler ve şehir yatı mekteplerine dönüştürülme süreci incelenmiştir. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Kimsesiz Çocuklarla İlgili Politikalar: Darüleytamların Şehir Yatı Mekteplerine Dönüştürülmesi adlı bu tez 1917 yılında açılıp Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne devredilen darüleytamların şehir yatı mekteplerine dönüşme sürecini tarihsel bir bakışla ve sebep sonuç ilişkisi içinde açıklamayı amaçlamıştır. Amaca uygun olarak çalışmanın birinci bölümde, Osmanlı döneminde toplumsal bir sorun olarak öksüz ve yetimlere yönelik çalışmalar ve açılan çeşitli kurumlara kısaca değinilmiştir. Ayrıca bu bölümde çalışmanın asıl konusu olan darüleytamların kuruluşuna yer verilmiştir. İkinci bölümde, Millî Mücadele döneminde memlekette öksüz ve yetim çocuklarla ilgili faaliyetler ve darüleytamlarla ilgili tartışmalar TBMM zabıtları ve arşiv kaynaklarına göre açıklanmıştır. Üçüncü bölümde, yeni kurulan Türk Cumhuriyeti Devleti'nin öksüz ve yetimlere bakış açısı ve darüleytamlarla ilgili çalışmaları TBMM zabıtlarına, arşivlerde ulaşılan belgelere göre açıklanmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, darüleytamların şehir yatı mekteplerine dönüştürülmesi ve şehir yatı mektepleri ile ilgili bilgiler verilmiştir. Sonuçta ise elde edilen bilgilere dayanılarak genel bir değerlendirme yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Darüleytam, Öksüz, Yetim, Şehir Yatı Mektepleri