Vergi denetiminin önemi ve Türk vergi sistemindeki denetimin analizi: SMMM'lerin rolü üzerine bir araştırma

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ALPER KILIÇASLAN

Danışman: Gazi Sonkur

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, beyana dayalı vergilemenin egemen olduğu modern vergi sistemlerinde vergi denetiminin kamu gelirlerinin sürdürülebilirliği, gönüllü uyumun güçlendirilmesi ve kayıt dışılıkla mücadele açısından stratejik rolünü bütüncül biçimde incelemektedir. Çalışmanın temel amacı; vergi toplamada etkinliğin artırılmasında denetimin işlevini ortaya koymak, Türk Vergi Sistemindeki denetim mekanizmalarını kuramsal–hukuki çerçevede analiz etmek ve özellikle Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin (SMMM) mükellef–idare ilişkisi içindeki konumunu, katkı alanlarını ve sorumluluk boyutlarını değerlendirmektir. Bu kapsamda çalışma; vergi–denetim kavramlarının teorik temellerini, denetim tür ve yöntemlerini; dünyada vergi denetimi örneklerini (ABD, Almanya, Çin, Japonya gibi) karşılaştırmalı bir perspektifle ele alarak Türk uygulamasının güçlü ve geliştirilmeye açık yönlerini tartışmaktadır. Türkiye özelinde ise yoklama, vergi incelemesi, arama ve bilgi toplama gibi araçlar ile kurumsal yapı, risk analitiği, dijitalleşme ve "izaha davet" gibi güncel mekanizmalar; mükellef hakları ve usul güvenceleriyle birlikte değerlendirilmektedir. Tezin özgün katkısı, kuramsal incelemeyi saha verileriyle birleştirmesidir. Vergi tahsilatının görece düşük seyrettiği Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde seçilen dört ilde faaliyet gösteren SMMM'lere yönelik bir anket çalışması yürütülmüş; araştırma nicel yaklaşım ve ilişkisel tarama deseninde kurgulanmıştır. Elde edilen veriler tanımlayıcı istatistikler ile analiz edilmiş; değişkenler arası ilişkiler korelasyon ve regresyon temelli modellerle test edilmiştir. Sonuç olarak tez, vergi denetiminin etkinliğini artırmaya dönük kurumsal kapasite, süreç tasarımı ve dijital risk yönetimi önerilerini; SMMM'lerin teknik katkılarının yanında etik, sorumluluk ve savunma güvenceleri boyutlarıyla birlikte değerlendirerek politika ve uygulamaya dönük çıkarımlar sunmaktadır.